صفحه اصلی | آشنایی با امام جمعه | آثار | دیدارها | خطبه ها | فهرست موضوعی | جهان اسلام | جهان | یادداشت | چندرسانه ای | برگزیده ها | پیوندها | ارتباط با ما |

صفحه اصلی > خطبه ها > فهرست موضوعی > مراکز علمی > دانشمندان، استادان و طلاب 



  چاپ        ارسال به دوست

آرای ابن‌خلدون درباره ماهیت تعلیم و تربیت

آرای ابن‌خلدون درباره ماهیت تعلیم و تربیت
در زمینه ماهیت تعلیم و تربیت و ویژگی‌های آن، ابن‌ خلدون، نکات و آرایی دارد که به‌ صورت فشرده عرضه می‌شود:

الف. پیدایش علم و تعلیم
ابن خلدون، مانند حکمای دیگر اسلام، ویژگی عمده انسان را در «فکر و اندیشه» می‌داند. اندیشه، به صورت طبیعی موجد علوم و صنایع گـوناگون اسـت و بدین‌ گونه‌ وجود علم و دانش در جامعه انسانی طبیعی است.
از آنجا که تمایل انسان به دانش، ذاتی و فطری است، به دلیل آنکه انسان‌ اجتماعی است و می‌تواند با دیگران تـبادل و تـعامل داشته‌ باشد و‌ از سوی دیگر، می‌بیند که دیـگران پیـش از وی به کسب علوم و معرفت‌های فراوانی نایل شده‌اند، پدیده تعلیم و تعلّم تکوّن می‌یابد و انسان را میلی طبیعی به فراگیری و آموزش و پرورش‌ جلب‌ می‌کند.
بدین گونه، ابن خلدون تعلیم و تعلّم را فرایندی خـودجـوش، طبیعی و هماهنگ‌ با نیازهای انسانی تـبیین کـرده، آن را وسیله‌ای جهت انتقال معلومات از نسلی به نسلی‌ دیگر معرفی می‌نماید.

ب‌. آموزش صناعات
از جمله مسائلی که در فـسلفه تـعلیم و تربیت مطرح است، این است که‌ آیا‌ تعلیم‌ و تربیت‌ علم است یا نه؟
پاسخ به سؤال فوق‌ نیاز‌ به فرصت و عرصه فراخ‌تری دارد، اما دیدگاه ابن خلدون‌ در این خصوص این است که تعلیم از «صنایع» است.
از مجموع سـخنان ابـن‌ خلدون‌ در‌ مـقدمه استفاده می‌شود که: معارف و شناخت‌های‌ بشر به دو بخش منشعب‌ می‌شود:
1. آموخته‌ها و افکاری که مستقیم با کار یدی و عملی ارتباط دارد و ابزاری‌ هستند بـرای تسهیل کار عملی‌ و دستی، مانند‌ پزشکی، خیاطت و.... این بخش را اصطلاحاً ابن خلدون «صناعات» می‌نامد و صـناعات را ایـنچنین‌ تـعریف‌ کرده است:
صناعت، ملکه‌ای است در کاری که دو جنبه عملی و فکری دارد (ص 400)
2. معارفی که مستقیم با کار‌ عملی‌ ارتباط‌ ندارد، نظیر فلسفه، کلام و... . به‌ عبارت دیـگر ‌ ‌ایـن گونه شناخت‌ها، ملکه و قدرت فکری‌ در‌ جهت‌ تسهیل و آماده سازی در عمل خارجی نیست. این بخش را ابن‌خلدون، علم می‌نامد.
با توجه‌ به‌ تقسیم‌ فوق، ابن خلدون آموزش و تعلیم را صناعت مستقلّی می‌داند و صناعت هم –به اصطلاح عام آن- نوعی عـلم‌ است. به‌ عبارت دیگر: صناعت، آگاهی و علمی است در زمینه یک عمل آمیخته با هنر و فن‌ نـظیر‌ معماری، که‌ در حد خود یـک‌ مهارت و هـنر عملی است و علم به قوانین و قواعد‌ آن «صناعت» است. هر‌ گونه هنر و مهارت تا وقتی که جنبه شخصی و غیر عام دارد و کاملا‌ً وابسته‌ به آزمودگی، ورزیدگی و مهارت‌های فردی است فقط هنر و فن است و آن‌ گاه که آن مهارت‌ها‌ و هنرها در قالب قوانین‌ درآید و کوششی عالمانه مبذول شود تا قانونمندی‌های آن کشف‌ گردد و‌ صبغه‌ عام و غیرشخصی بر چهره آن زده شود، به صورت علم و صناعت تجلّی می‌کند.
تعلیم و تربیت‌ هم‌ دو چهره هنری و علمی دارد و قوانین و قواعد حاکم بر‌ آن‌ کـه‌ در علوم تربیتی از آن بحث می‌شود، وجهه علمی و صناعت می‌یابد.
ابن خلدون بر این رأی خویش -که‌ تعلیم‌ صناعت است-به شواهد و قراینی‌ استدلال می‌کند و از آن جمله می‌گوید:
اختلاف روش‌های آموزشی‌ یک‌ علم و تنوع اصطلاحات و تعدد شیوه‌های تعلیم آن، آشکارترین نشانه‌ است‌ که «تعلیم» خود‌ یک «صناعت» و عـلمی در زمـینه هنر آموزش است. (ص 400-430)

ج. ابن خلدون‌ تعلیم را پدیده‌ای اجتماعی نشئت گرفته از روابط اجتماعی می‌داند (ص 400-401)
وی ترقی و فربهی‌ علوم و صنایع را تابعی‌ از‌ تکامل عمران‌ و فرهنگ‌ اجتماعی‌ تحلیل می‌کند و در موارد گوناگون‌ بر‌ این نکته اصرار می‌ورزد کـه انـسان با دو چیز به‌ ترتیب تعلق خاطر‌ دارد: در‌ ابتدا متوجه تأمین نیازهای ضروری زیست‌ خود است و آن گاه‌ که‌ نیازها‌ و تمایلات طبیعی و ضروری‌ بشر، پاسخ‌ خود را دریافت نموده و اشباع شدند، به کمالات معیشت و نیازهای مدنیت و فـرهنگی‌ روی آورده، به فـعالیت‌های فکری در‌ زمینه‌ علوم‌ و صنایع دست مـی‌یازد. (ص‌ 400-401)
بدین تـرتیب بـه هر اندازه‌ که‌ عمران و آبادی در مناطق، گسترش و اشتغالات‌ عملی برای رفع حوایج زیستی کاستی یابد، اشتغالات فکری و توسعه‌ و ترقی علوم و صنایع فزونی می‌پذیرد (ص 400) و‌ نـیز‌ هـر چـه‌ در‌ نقطه‌ای‌ حضارت و تمدن راسخ‌تر‌ و طولانی‌تر باشد، علوم و صنایع از رونـق و عـمق بیشتری برخوردار می‌شوند. (ص 401)
طبیعی است که تعلیم‌ و تعلّم هم به مثابه یک علم‌ و صناعت، مشمول‌ قانون‌ فوق‌ است‌ و در شهرها‌ و مناطق علمی و جـوامع پیـشرفته، جریان تـعلیم و متدهای تدریس‌ متداول‌تر و بازار آن پرطالب است و از این جاست‌ که‌ ابن‌ خلدون برای تحصیل علوم و صنایع، کوچ و هجرت‌ به‌ شهرها‌ و مراکز‌ تمدن‌ و دانش را توصیه می‌نماید. (ص 434)
منبع: تعلیم و تربیت از دیدگاه ابن‌خلدون، علیرضا اعرافی، نشریه نور علم، شماره 41، مهر و آبان 1370.


١٢:٤٢ - 1394/03/24    /    شماره : ٦٣٢٨٠    /    تعداد نمایش : ٤٣١



خروج