صفحه اصلی | آشنایی با امام جمعه | آثار | دیدارها | خطبه ها | فهرست موضوعی | جهان اسلام | جهان | یادداشت | چندرسانه ای | برگزیده ها | پیوندها | ارتباط با ما |

صفحه اصلی > خطبه ها > فهرست موضوعی > مراکز علمی > دانشمندان، استادان و طلاب 



  چاپ        ارسال به دوست

تعیین مصداق سعادت و کمال، با مراجعه به آرای ابن‌خلدون

تعیین مصداق سعادت و کمال، با مراجعه به آرای ابن‌خلدون
سعادت، غایت قصوا و هدف نهایی زندگی آدمی است که همه دانشمندان اسلامی بر آن‌ تأکید ورزیده‌اند، لیکن در تعیین مصداق سعادت و کـمال، نظریات گـوناگونی رخ نموده‌ است. عارفان، فیلسوفان، محدثان، متکلمان و دیگران هر یک‌ به‌ گونه‌ای اظهار نظر کرده‌اند. عارفان، وصول و فنا و شهود و فیلسوفان کمال و رشد عقل نظری را تعیین‌ کرده‌اند و دیگران هم به اشکال دیگر.
ابن خلدون، محصور کردن‌ سعادت‌ را در رشد عقل نظری - به‌ گونه مشّائی آن‌ (ص 514-519)- و نـیز تـفاسیر انحرافی و گمراهی آفرین از سخنان عرفا را محکوم‌ کرده است. (ص 467-475) و در مجموع می‌توان گفت ابن‌خلدون تحت تأثیر‌ دو جاذبه‌ به ظاهر ناهمگون قرار‌ دارد -تقریباً‌ نظیر غزالی- یکی گرایش‌های کلامی و حدیثی‌ و دیگری گرایش‌های عرفانی وی می‌گوید:
ما تبیین کـردیم که سعادت و شقاوت آدمی، برتر و فراتر از ادراک‌ها و اندیشه‌های‌ حسی و عقلی است و راه خودسازی‌ و رشد که فلاسفه به شناخت آن همت گمارده‌اند (کمال عقل نظری و عملی) تنها اثر آن بهجت و سرور و شادمانی ناشی از عقل و فکر (عادی) است... اما سعادت والاتـر از آن کـه بـه‌ واسطه‌ امتثال دستور‌ شریعت در رفـتار و اخـلاق حـاصل می‌شود، از دایره ادراک بشر بیرون است. (ص 519)
بدین ترتیب هدف آرمانی، نوعی وصول‌ و قرب است که از دایره تعقل نظری‌ گسترده‌تر و با امتثال‌ و انقیاد‌ شریعت قابل دسـترسی اسـت. این بـخش نمایانگر تمایل‌ کلامی و حدیثی وی است، اما در بعد گرایش عرفانی در فـصل ‌‌مـستقلی‌ پس از تجزیه و تحلیل و نقد و بررسی عرفان و تصوف می‌نویسد:
اما سخن‌ آنها‌ در‌ مجاهدات و سیر و سلوک‌ها و مقامات عرفانی و ذوق و وجدان‌ حاصل از آنها سخنی است‌ غیر قـابل اشـکال و ذوق آنـان و تحقق به آنها عین سعادت‌ است. (ص 474)
اما سخنان‌ وی در زمینه اهداف‌ واسطه‌ای‌ و درجـه دوم در سه بخش قرار می‌گیرد:

1. هدف اخلاقی
در اهداف اخلاقی از نظر منش و شخصیت مطلوب آدمی، همان رأی رایج و متداول‌ حکیمان مسلمان را در قوای سه‌گانه و فضایل چهارگانه و نـظریه «اعتدال» در فـضیلت‌ و «افراط و تـفریط» در رذیلت را پذیرفته است. (ص 189)

2. اهداف تحصیلی و علمی
درباره هدف از تحصیل علوم، ابن خلدون در موارد متعدّد خاطرنشان می‌کند که هدف‌ در تحصیل علوم نباید تنها حفظ قواعد و قوانین‌ کلی باشد، بلکه غایت از تحصیل، حصول ملکات عـلمی و رسـوخ آنـها در جان متعلّم است و حفظ- به ویژه در ادبیات و زبان‌ - مقدمه و وسیله‌ای برای پدید آمدن «قدرت علمی» است. (ص 578)
نیز تـحکیم روحـیه نـقد و ابتکار‌ و قدرت بررسی عمیق و ریشه‌ای علل حوادث و شناخت پدیده‌ها- به ویژه در تاریخ- از نکاتی است که در مـقدمه کـتاب خـود بدان سفارش‌ می‌نماید و طبیعتاً ایجاد این روحیه باید از اهداف‌ تعلیم‌ و تربیت باشد. (ص 37-39) بنابراین خلاقیت فـکری، قدرت عـلمی و نوآوری ذهنی، اهدافی است که باید منظور نظر طراحان باشد.

3. اهداف اجتماعی
در بعد اهداف اجتماعی، ابن خلدون همانند دیـگر حـکمای اسـلامی، که به‌ برخی‌ از‌ آنها قبلاً اشاره کردیم، اجتماعی بودن را‌ برای‌ وصول‌ انسان به حوایج خود ضروری مـی‌داند و تـعلیم و تربیت را پدیده‌ای اجتماعی دانسته، در دو فصل (یعنی فصلی در این که تعلیم و علم طبیعی‌ در‌ آبادانی‌ بشری اسـت و فـصلی در ایـن که تعلیم از جمله‌ صنعت‌ها‌ است‌ (ص 429-430)؛ این مطلب را توضیح می‌دهد.
طبیعتاً با اهمیتی که وی به اجتماع می‌دهد اهداف اجـتماعی بـرای تعلیم و تربیت‌ قایل‌ است.
همچنین وی‌ رشد فن تعلیم را ناشی از پیشرفت تمدن و فرهنگ‌ اجتماعی بـشر می‌داند. (ص 431)
منبع: تعلیم و تربیت از دیدگاه ابن‌خلدون، علیرضا اعرافی، نشریه نور علم، شماره 41، مهر و آبان 1370.


١٢:٤٧ - 1394/03/24    /    شماره : ٦٣٢٨٤    /    تعداد نمایش : ٣٩٦



خروج