صفحه اصلی | آشنایی با امام جمعه | آثار | دیدارها | خطبه ها | فهرست موضوعی | جهان اسلام | جهان | یادداشت | چندرسانه ای | برگزیده ها | پیوندها | ارتباط با ما |

صفحه اصلی > خطبه ها > فهرست موضوعی > مراکز علمی > دانشمندان، استادان و طلاب 



  چاپ        ارسال به دوست

نظرات ابن‌خلدون در زمینه عوامل سازنده شخصیت

نظرات ابن‌خلدون در زمینه عوامل سازنده شخصیت
در مورد ساختار شخصیت و طبایع جوامع مختلف،ابن خلدون آراء مبسوط و بدیعی‌ دارد؛ وی‌ علل و عوامل مؤثر در شخصیت را‌ در‌ موارد‌ مختلف‌ ذکر‌ کرده‌ است:
1. استعداد شخصی (ص 533)
2. عوامل طبیعی
ابن خـلدون عـوامل طبیعی و محیطی را مؤثر در اخلاق و شخصیت‌ها می‌بیند. در مقدمه سوم‌ و چهارم (ص 82،91) به تفصیل به این نکته پرداخته است که‌ ویژگی‌های اقلیمی و جغرافیایی و آب و هوای مناطق بر ویژگی‌های بدنی و اخلاقی اقوام و ملل تـأثیر تـمام عیار دارد. در مقدمه چهارم پس از تبیین علمی ریشه‌های اختلاف اقوام و ملل‌ و از جمله‌ اخلاقیات سیاه پوستان، به مسعودی اعتراض کرده است که در تبیین علت اینها صرفاً به نقل قـول از جـالینوس و کندی که اینها را به ضـعف تـفکر مستند کرده‌اند، بسنده کرده‌ است. (ص87)
در مقدمه پنجم محققانه و عالمانه کوشیده است با روش علمی و استقرائی، تأثیر گرسنگی و سیری و انواع غذاها و طعام‌ها را در ابدان و اخلاق‌ بشر، اثبات و تأیید کند. در اثنای‌ کلام‌ خـود نـمونه‌های فراوانی بر مدعای خـویش نـشان می‌دهد. به عنوان مثال‌ می‌گوید: اهالی اندلس غذای غالبشان ذرّت است و به همین دلیل از تربیت پذیری، ذکاوت و سبک‌‌جسمی‌ برخوردارند.
در این فصل، همچنین سازگاری‌ انواع‌ غذاها را امری طبیعی نمی‌داند، بلکه‌ تأکید دارد که تحمل گرسنگی و انواع غذاها همه محصول عـادت‌پذیری و انـطباق با شرایط است، و نه طبیعی و لا یتغیّر.

3. عوامل اجتماعی- اقتصادی
ابن خلدون، از موضع جامعه‌شناسی خویش، عوامل اجتماعی‌ و معیشتی را در ساختار شخصیت آدمی مؤثر دانسته، در تأثیر شیوه‌های معیشتی می‌گوید:
بدان که تفاوت نسل‌ها و امّت‌ها در حالات و روحیاتشان، از تفاوت در شیوه‌های‌ معیشتی آنها نشئت گرفته است. (ص 120)
وی چـند عـامل‌ اجتماعی‌ را در‌ مـواضع گوناگون مورد اشاره قرار می‌دهد:
اولاً: حرفه‌ها و مشاغل را در ساخت روحیات دخیل می‌داند و طی چهارده فصل‌ انواع‌ مشاغل طبیعی و غیرطبیعی و تأثیر هـر یک را برمی‌شمرد (ص 120،133) که‌ فعلاً مجال‌ تفصیل‌ در آنها نیست.
ثانیاً: صنایع و علوم گوناگون را در توسعه ظرفیت ذهـنی و افـزایش اسـتعداد شخصی دارای نقش برجسته‌ای ‌‌می‌بیند؛ در‌ یک فصل مستقل (ص 428) می‌کوشد نشان دهد که علم حساب و صناعت کتابت در‌ تقویت‌ استعداد‌ عـقلانی ‌ ‌نـفوذ تمام عیار دارد.
به عنوان نمونه:
ابن خلدون، حصول ملکات علمی و اکتساب هر گونه ملکه و صناعتی را در ذهنیت، روحیات و شخصیت عـالم و مـتعلم مـؤثر می‌داند؛ به عنوان مثال تحصیل علم‌ هندسه، به‌ دلیل استحکام ادله آن‌ در‌ شکوفایی و استقامت ذهن اثر می‌گذارد (ص 486) و هـمچنین علم حساب در قدرت استدلال ذهنی و هم در روحیات اخلاقی نقش بسزایی‌ دارد؛ وی می‌گوید: با تحصیل عـلم حساب، اخلاق، راستگویی و صدق در متعلّم حـاصل‌ می‌شود. (ص 429،483)
اساساً وی هـر گونه علمی را سهیم در شکل دادن به اندیشه و جهان‌بینی عالم‌ معرفی می‌کند (ص 428-433) و بر همین منوال فن کتابت را موجب زیادت عقل‌ می‌داند. (ص 429)
برای تعلّم فلسفه نیز علی رغم ابطال‌ آن، نقش‌ تشحیذ و تقویت ذهن قائل است‌. (ص 519)
ثالثاً: مراتب تقدّم و تأخّر تـمدن و پیشرفت جوامع و شهرنشینی و روستانشینی‌ را در شکل‌دهی به طبیعت و شخصیت و اخلاقیات بشر مؤثّر می‌داند: از طرفی شهرنشینان و اهل‌ حضارت از نظر هوش و شکوفایی عقلی از حدّت و قوّت بیشتری متمتّع‌اند و در اخلاقیات به جانب شرور متمایل‌تر.
از سوی دیگر، روستانشینان در روحـیات و اخـلاقیات، صفا و صداقت افزون‌تری‌ دارند و حدّت ذهنی‌ کمتر.
در فصل مستقلی تحت عنوان «بدویان از شهریان به خیرات نزدیک‌ترند»، قرب‌ طبیعی روستائیان را به فضائل اثبات می‌کند. (ص 123)
نکته بسیار مهمی که ذهن این محقق بزرگ را به خود‌ جلب‌ و جذب کـرده و در مـواضع گوناگون‌ به‌ تصریح‌ و تأکید آن پرداخته است طرد و نفی تصور عامیانه و ابتدایی‌ اینکه همه اخلاقیات فردی و تحولات و تطورات اجتماعی به‌ خصایص‌ ثابت‌ ذاتی و طبیعی افراد بازمی‌گردد. ابن خلدون این گمان‌ را‌ بـارها و بـارها به باد انتقاد گرفته و مصرّانه و عالمانه تلاشی گران‌بها مبذول داشته است تا آفتابی و آشکار‌ نماید‌ که‌ علل و عوامل پیچیده اجتماعی، بسی در تحولات اجتماعی و تشخصات فردی، صاحب‌ نقش‌تر و گرداننده‌ترند.
منبع: تعلیم و تربیت از دیدگاه ابن‌خلدون، علیرضا اعرافی، نشریه نور علم، شماره 41، مهر و آبان 1370.


١٢:٥٠ - 1394/03/24    /    شماره : ٦٣٢٨٦    /    تعداد نمایش : ٤١٠



خروج