صفحه اصلی | آشنایی با امام جمعه | آثار | دیدارها | خطبه ها | فهرست موضوعی | جهان اسلام | جهان | یادداشت | چندرسانه ای | برگزیده ها | پیوندها | ارتباط با ما |



  چاپ        ارسال به دوست

مفهوم‌ مشاوره

مفهوم‌ مشاوره
نخستین نکته، پرتوافکنی بر مفهوم «مشاوره» و ایضاح آن است. هنگامی که می‌گوییم «مشاوره دینی»، نخستین پرسشی که رویاروی ذهن قرار می‌گیرد این است که مـشاوره یـعنی‌ چه؟‌ در‌ پاسخ، باید به تمیز و تمایز مفهوم با مداقه‌ تمام، نظر‌ افکنیم: مفهوم اول؛ مشاوره به معنای عام آن عبارت است از «بهره‌گیری از راهنمایی دیگران»؛ فرهنگ‌های لغت عرب می‌گویند: «المشاوره استخراج الرأی‌ بمراجعه‌ البعض‌ الی البعض» (المـفردات فـی غـریب القرآن، راغب اصفهانی).
در ایـن مـعنا مـشاوره «مراجعه فردی به فرد دیگر بـه‌ منظور کسب نظر و استفاده از رأی وی‌ در‌ زمینه‌ هر امری از امور فـردی، خانوادگی و اجتماعی» است. ویژگی‌های این مفهوم عبارت است از: اول: مراجعه یک‌ سویه‌ است، دو طرفه بودن و تبادل در آن قید نیست. دوم: مفروض این است که مـراجعه‌کننده‌ بـه‌ نـحوی‌ نیازمند به نظر دیگران و خیرخواهی و راهنمایی مراجعه شده در موضوع رایزنی اسـت. سوم: مراجعه‌کننده‌ در‌ شـرایط کاملا طبیعی است و در جستجوی آگاهی و کسب نظر است و از‌ نظر‌ روحی و روانی دچار مشکل حادّ روانی- به مـفهوم روان‌شناختی آن- نیست. چهارم: قلمرو مشاوره، عام است و همه زمینه‌ها‌ را‌ شامل می‌شود. مشورت در بیشترین احادیث و روایات موجود در باب مـشاوره و مـشورت، به‌ ایـن‌ مفهوم عام است. (ر.ک: بحارالانوار، علامه مـجلسی، بیروت، ج75، ص97، کـتاب العشره باب المشوره و قبولها، ر.ک: میزان الحـکمه: ماده شور).
مفهوم دوم، مشاوره به معنای «تبادل افکار، آرا و اندیشه‌ها به منظور کشف حقیقت» است. مشاوره به‌ ایـن‌ مـعنا،‌ در واقـع، همفکری و هم‌اندیشی گروهی از افراد یک جمع یا جامعه در‌ راستای‌ دست‌یابی به یک حقیقت و حل یـک امـر جمعی و اجتماعی است. این مفهوم از مشاوره، اخص از‌ مفهوم‌ اول است و مشخصه آن این است که اولا، مراجعه یـک سـویه نـیست‌ بلکه‌ نوعی مبادله و تعامل افراد به یکدیگر‌ برای‌ کشف‌ حقیقت یا حل مشکل اسـت و ثـانیا، قلمرو‌ آن‌ امر فردی و شخصی نیست بلکه امور مربوط به گروه خانواده یا جـامعه‌ در‌ قـلمرو آن قـرار دارد.
این‌ مفهوم‌ بیانگر تبادل‌نظر‌ در‌ یک‌ امر اجتماعی، سیاسی، عمومی جامعه توسط افراد‌ صاحب‌نظر‌ است که قـلمرو آن امـور اجتماعی و سیاسی و مسائل عام جامعه‌ است.
مشاوره در این مفهوم، به معنی از‌ یکدیگر نظر خـواستن اسـت. آیات‌ قـرآن (شوری: 38؛ «و امـرهم شوری‌ بینهم» و نیز آل عمران: 159؛ «و شاورهم فی الامر») نیز مشاوره‌ را بیشتر در همین مفهوم‌ مشاوره‌ عمومی، سیاسی، اجتماعی و خانوادگی و مشاوره حاکمان با مردم و مشاوره مردم با حاکمان‌ و مـشاوره مـردم بـا مردم در‌ حل‌ مشکلات‌ اجتماعی در منطقة‌ الفراغ‌ و دائره مباحات که‌ حکم‌ خاص و نص شـرعی وجـود ندارد مطرح کرده است.
مفهوم سوم: مشاوره در علوم جدید «فرایندی‌ است‌ که به منظور راهنمایی و حل‌ مشکل‌ مراجع و مـشاور‌ بـرقرار‌ می‌شود». در این مفهوم، فرض‌ آن است که مراجع به نوعی دچار مشکل است و آن مـشکل شـخصیت وی را‌ متأثر‌ کرده و به نوعی مشکل روحی‌ و روانـی‌ بـرای‌ وی‌ پدید آورده است. البته‌ مشکل‌ اگر درجه بالاتری پیدا بکند، همان‌طور که در مباحث مربوط به تمایز مشاوره و روان درمانی‌ گفته‌اند‌ در‌ حوزه روان درمانی قرار می‌گیرد.
بـنابراین، مشاوره در‌ جـایی‌ است‌ که‌ مشکلی‌ برای‌ شـخص پیـدا شده و خـود نـمی‌تواند کـاری بکند. بنابراین به مشاور مراجعه کرده و در رابـطه ویـژه‌ای که بین مراجع و مشاور برقرار می‌شود، مشاور به معالجه و حل‌ مشکل وی دست مـی‌یازد، نه ایـن که صرفا در شرایط عادی از کسی نـظر خیرخواهانه بخواهد یا در امـور اجـتماعی و عمومی به تبادل نظر بپردازد.
مـشاوره در روان‌شناسی و علوم‌ تربیتی‌ اصطلاح جدیدی است که اخص از دو مفهوم پیشین است. مشاوره در اصطلاح اول که عـمدتا روایـات در آن زمینه وارد شده است، گرچه از نظر قـلمرو اعـم اسـت اما در‌ آن، فرض‌ مـشکل روانی نشده است و مشاور نـقش مـعالجه‌گری مطلقا ندارد.
با مداقه و تأمل در تمایز مفاهیم سه‌گانه، باید از در آمیختن این مفاهیم‌ بپرهیزیم‌ و متفطن باشیم کـه مـشاوره‌ در‌ متون دینی به صورت عام بـه کـار رفته اسـت و دقـیقا در مـورد «راهنمایی، مشاوره و روان‌درمانی» با سیاق جـدید آن وارد نشده است. البته غالب نکات‌ و معیارهای برشمرده شده و مورد‌ تأکید در منابع اسلامی در زمینه شرایط مشاور، شاخص‌های مـشاوره، قلمرو مـشاوره و...، به نحو عام در مبحث مشاوره هـم جـریان دارد، امـا از تـصور تـرادف و همسانی این مـفاهیم بـاید بر حذر بود.
به‌ منظور جداسازی این سه معنای مشاوره باید تأکید شود که: الف: مشاوره در مفهوم اول عـبارت اسـت از: «پاسـخ به تقاضای اظهارنظر و رأی مراجعه‌کننده در امری از امور».
ب: مشاوره در مـفهوم‌ دوم‌ عـبارت اسـت‌ از: «تـبادل نـظر، همفکری و هم‌اندیشی در مسائل و امور عمومی، اجتماعی و سیاسی».
ج: مشاوره در مفهوم سوم عبارت‌ است از: «فعالیت معالجه‌گرانه به منظور حل مشکل روانی مراجع».
نکته دیگری‌ که‌ تفطن‌ بدان سودمند است آن که عمده روایـات مشاوره، به معنای اول به مفهوم عام آن اختصاص دارد. البته به ‌‌شکلی‌ معنای خاص را هم دربرمی‌گیرد. این نکته بسیار مهم است که اگر بخواهیم در‌ باب «مشاوره‌ دینی» در‌ هر یک از سه مفهوم آن به بحث بپردازیم بـاید قـلمروها را جدا نماییم.
بخشی‌ از مشاوره را مبانی و اصول و بخشی را فنون و روش‌ها و بخش دیگر را ارزش‌های‌ مشاوره‌ تشکیل می‌دهد. این اصول سه رکن عمده مشاوره است و وقتی نظریه‌ای ارائه دهیم که هم به مبانی و اصـول و هـم به فنون و روش‌ها و هم به ارزش‌ها بپردازد، آن‌ وقت می‌توانیم بگوییم به یک نظریه دست پیدا کرده‌ایم. طبعا در راستای استنباط تئوری و نظریه مشاوره دینی از دیدگاه اسلام، می‌بایست غیر از کلیات احادیث مشاوره-که یک مفهوم عامی را مطرح می‌کند- به بحث‌های انسان‌شناسی اسلامی و عناوینی مثل ارشاد، تعلیم و هدایت جاهل، برآوردن‌ نـیاز‌ مـؤمنان، گره‌گشایی مشکلات روحی مؤمن، احیای نـفس-که شـامل احیای فرهنگی و فکری شخص است-تواصی به حق، امر به معروف و تعداد دیگری از عناوین، مراجعه روشمند و مجتهدانه بنماییم و این عناوین را‌ با‌ انسان‌شناسی اسلامی و دیگر معارف اسلام کنار هم بچینیم تا به یک نـظریه دیـنی و اسلامی در مشاوره برسیم.
منبع: مفهوم‌شناسی مشاوره دینی، علیرضا اعرافی، سخنرانی در افتتاحیه همایش «مشاوره از دیدگاه اسلامی»، دانشگاه آزاد اسلامی یزد و میبد.


١٠:٥٩ - 1394/02/29    /    شماره : ٦٢٤٣٦    /    تعداد نمایش : ٤٠٢



خروج