صفحه اصلی | آشنایی با امام جمعه | آثار | دیدارها | خطبه ها | فهرست موضوعی | جهان اسلام | جهان | یادداشت | چندرسانه ای | برگزیده ها | پیوندها | ارتباط با ما |



  چاپ        ارسال به دوست

تقسیم‌بندی آداب تعلیم و تربیت

تقسیم‌بندی آداب تعلیم و تربیت
تاکنون تقسیم‌بندی‌های مـختلفی از آداب تـعلیم و تربیت‌ ارائه‌ شده است. یک تقسیم همان است‌ که‌ مرحوم‌ شهید ارائه کرده‌ است. ایشان‌ فرموده است: آداب دو گـونه‌ اسـت: «آداب‌ مشترک» و «آداب مختص». آداب مشترک خود دو قسم است: «آداب معلم و متعلم نسبت به خود، صـرف‌ نـظر‌ از تدریس و یادگیری» و «آداب در جلسه‌ درس». آداب‌ متعلم نیز‌ سـه‌ قـسم‌ اسـت: «آداب متعلم نسبت به‌ خود»، «آداب متعلم در مجلس درس» و «آداب مـتعلم در ارتباط با استاد و آموزگار». البته این‌ها غیر‌ از‌ آداب متعلم و هر انسان دیگر‌ در‌ ارتباط‌ با «عالم» است.
به عبارت‌ دیـگر، ایـشان آداب‌ تعلم‌ را به پنج دسـته تـقسیم کرده اسـت: 1. آداب مـشترک بـین معلم و متعلم به‌طور مستقل و بدون‌ لحـاظ‌ آن‌ دو در مقام تدریس و یادگیری (هشت ادب) 2. آداب‌ مشترک،‌ اما‌ صرفا‌ مربوط‌ به‌ جلسه درس(شش ادب) 3. آداب خـاص متعلم، قطع نظر از جلسه درس و رابطه‌اش بـا استاد و اموری که بـاید رعـایت کند (هشت ادب) 4. آدابی که فقط بـرای مـتعلم است‌ در مجلس درس و در رابطه تعلیم و تعلمی(سی ادب) و 5. آدابی که در رابطه فرد با استاد است (چهل ادب).
تقسیم دیـگر آداب، تقسیم به «آداب اخلاقی» و «آداب فنی» است. منظور از آداب اخـلاقی، امـوری اسـت که‌ به‌ خـودی خـود بار ارزشی دارد؛ مانند تـواضع و امـثال آن ادب‌های فنی هم مانند «کتابت» یا «سؤال از استاد» که اخلاقی به معنای خاص نیست، بلکه نکته فنی‌ای اسـت کـه رجحان شرعی پیدا کرده‌ است. این‌ کـه چـگونه آداب اخلاقی و فـنی از هـم جـدا می‌شوند، بحث بسیار دشـواری است که در جای دیگر به آن‌ خواهیم پرداخت. از زاویه دیگر‌ می‌توان‌ آدابی را که مقدمه درس‌ و تعلیم و تـعلم اسـت از آداب مربوط به خود تعلیم و تعلم جـدا کـرد. به عـبارت جـامع‌تر، گـاه تعلم به عـنوان یـک فرایند کلی و عام‌ در نظر گرفته می‌شود‌ و گاه جلسه خاص درس را مدنظر قرار می‌دهیم. آداب مربوط به قسم اول، خـود چـند نـوع است: آدابی که مقدمه تعلیم و تعلم است، آداب هـمراه تـعلیم و تـعلم و آداب پس‌ از‌ تـحقق عـنوان تعلم. آداب مربوط به قسم دوم نیز به: آداب قبل از جلسه درس، همراه جلسه درس و بعد از جلسه درس تقسیم می‌شود.
می‌توان آداب را به «آداب متعلم» و «آداب تعلم» هم تقسیم کرد، زیرا‌ ادب‌ به معنای «کیفیت‌ و هیئت موجب حسن» بر دو گونه اسـت: «ادب فعل» و «ادب فاعل»؛ «ادب فعل» چگونگی و ویژگی فعل و رفتار آدمی است‌ که از آن می‌توان به «ادب رفتاری» نیز تعبیر کرد. «ادب فاعل» ویژگی نفس و روح‌ آدمی‌ است و شامل رفتارها و فضایل نفس انسان می‌شود و می‌توان از آن به «ادب شخصیتی» نیز تعبیر کـرد. بنابراین ‌‌تـقسیم،‌ مرز چگونگی رفتارها از خود رفتارها و ویژگی‌های روحی که دارای حسن است،‌ مشخص‌ می‌شود. احتمالا‌ یکی از مبانی بخشی از تقسیمات مرحوم «شهید» این نکته باشد.
فایده این تقسیمات این است که‌ علاوه بر روشن شدن هـر چـه بیشتر مباحث، آمادگی ذهنی بیشتری جهت درک‌ مطالب و معارف جدید‌ در‌ روایات به ما می‌دهد. ممکن است گفته شود آیا مبنای این تقسیمات، روایـات اسـت و جستجوی در روایات چنین تقسیماتی را بـه مـا نشان می‌دهد، یا این نوع تقسیم و تنظیم،‌ قالبی است که بر روایات تحمیل می‌شود؟ در نظام تربیتی نیز مانند این پرسش مطرح است و چند احـتمال در مـورد آن وجود دارد: یک احتمال ایـن اسـت که در خود متون دینی‌ ما،‌ نظام تربیتی بالفعل موجود است و احتمال دیگر این است که در متون دینی، نظام بالفعلی موجود نیست، ولی عناصری که در نظام‌سازی به آنها نیاز داریم، بالقوه مـوجود و قابل اسـتخراج‌ و استنباط از این متون است. احتمالات دیگری هم وجود دارد که فعلا معترض آن نمی‌شویم.
نیز ممکن است گفته شود که این تقسیمات به عنوان اولی و به صورت مصرّح‌ در‌ روایات مطرح نیست؛ آنچه در روایات آمده، حقوق متعلم و معلم و عالم است که در همین حد و با این سه عنوان از هم تفکیک شده‌اند، اما باید توجه‌ داشت‌ که‌ تقسیمات یاد شـده را، هرچند‌ به‌ آنها‌ تصریح نشده است، می‌توان از روایات استنباط کرد و زمینه‌های ایـن اسـتنباط وجود دارد.
منبع: روش‌های استنباط آداب تعلیم و تربیت، علیرضا اعرافی، نشریه پژوهش‌های تربیت اسلامی، شماره 1، بهار 1379.


١٣:٢٧ - 1394/02/29    /    شماره : ٦٢٤٦١    /    تعداد نمایش : ٤٤٣



خروج