نشست علمی نوآوری‌های فلسفی حکیم ملاهادی سبزواری

در این نشست علمی، موضوع «نوآوری‌های فلسفی حکیم ملاهادی سبزواری» از منظر تاریخی، فکری و تحلیلی بررسی شد.

دکتر محمد هادی توکلی، عضو هیأت علمی فلسفه و کلام پژوهشگاه حوزه و دانشگاه در این نشست با تکیه بر زمینه‌های شکل‌گیری اندیشه سبزواری، ابتدا به شرایط تاریخی دوره پس از افول صفویه و تحولات فکری عصر قاجار اشاره کرد و نشان داد که حکیم سبزواری در بستری پرتنش اما زنده از نظر حیات فلسفی و حکمی ظهور کرده است.

در این چارچوب، وضعیت حکمت و تشیع در دوره‌های افشار و زند نیز به‌عنوان زمینه‌ای مؤثر در شکل‌گیری فضای فکری آن عصر مورد توجه قرار گرفت.

در ادامه، به زندگی علمی و مراحل تحصیل و تدریس حکیم سبزواری پرداخته شد؛ از تولد او در سبزوار و تحصیل در مشهد و اصفهان گرفته تا بازگشت به سبزوار و فعالیت آموزشی او. همچنین برخی از آثار مهم وی از جمله شرح اسرار مثنوی، حواشی الشواهد الربوبیة، حاشیه بر المبدأ و المعاد، حاشیه بر شوارق الالهام و حاشیه بر مفاتیح الغیب معرفی شد.

بخش اصلی نشست به مفهوم «نوآوری فلسفی» اختصاص داشت. در این بخش، روشن شد که نوآوری در فلسفه لزوماً به معنای تأسیس یک مکتب کاملاً جدید نیست، بلکه می‌تواند در قالب‌های گوناگونی همچون تعریف و تحلیل تازه، طرح پرسش جدید، ارائه برهان نو، نقد دیدگاه پیشین، گشودن زاویه‌ای تازه بر یک نظریه، یا تقریر جدید یک دستگاه فلسفی تحقق یابد. بر این اساس، حکیم سبزواری گرچه در چارچوب حکمت متعالیه صدرایی باقی می‌ماند و مکتب مستقلی تأسیس نمی‌کند، اما در همان سنت، دارای نوآوری‌های جدی و اثرگذار است.

در بخش تحلیلی نشست، نوآوری‌های سبزواری در حوزه‌های هستی‌شناسی، خداشناسی، جهان‌شناسی، انسان‌شناسی و علم‌شناسی بررسی شد. همچنین به برخی از تقریرهای بدیع او در باب اصالت وجود، تشکیک وجود، حرکت جوهری، و مباحث مربوط به حمل و صدق مفاهیم اشاره شد. در این ارائه، تأکید شد که سبزواری در پاسخ به اشکالات وارد بر حکمت صدرایی، گاه با تقریرهای تازه، براهین جدید و بیان‌هایی نوآورانه وارد میدان شده و در مواردی نیز خود به بداعت روش استدلالی‌اش تصریح کرده است.

در جمع‌بندی نشست، حکیم ملاهادی سبزواری به‌عنوان یکی از چهره‌های مهم استمرار و تکامل حکمت اسلامی معرفی شد؛ فیلسوفی که ضمن وفاداری به بنیان‌های حکمت متعالیه، در تبیین، تعمیق و توسعه برخی مباحث فلسفی نقش مهمی ایفا کرده است. این نشست، فرصتی برای بازخوانی جایگاه سبزواری در تاریخ فلسفه اسلامی و توجه به ظرفیت‌های نوآورانه او در سنت صدرایی بود.