رهبر معظم انقلاب اسلامی میفرمایند: «روحانى، به اخلاص و مراقبت بر نيت، نياز جدى دارد. بارورى تلاشها و زحمتها و مشقتها، به انگيزهى عمل او وابسته مىنمايد. خلوص نيت او، مىتواند بذر پاك تلاش او را بارور كند و چونان شجرهى طيبهى الهى، باروبر دهد و در هرزمان و هرمنطقه، مبارك و نافع باشد.»
اخلاص، به عنوان یکی از بنیادیترین مفاهیم در نظام اخلاقی و معنوی اسلام، جایگاهی ویژه در اندیشههای مقام معظم رهبری دارد. با بررسی منابع موجود در پایگاه داده کتابخانه نور، میتوان به ابعاد مختلف این مفهوم از دیدگاه ایشان دست یافت. این نوشتار با استناد به پاراگرافهای مستخرج از آثار مرتبط با دفتر مقام معظم رهبری و نهادهای وابسته، به تبیین جایگاه، آثار و مصادیق اخلاص میپردازد.
اخلاص در لغت به معنای خالص کردن و دور کردن شائبههاست و در اصطلاح دینی، به معنای انجام کار تنها برای رضای خداوند و دوری از هرگونه ریا و خودنمایی است. در بیانات مقام معظم رهبری، اخلاص به عنوان «روح عمل» و «عامل باروری تلاشها» معرفی شده است. ایشان میفرمایند: «روحانى، به اخلاص و مراقبت بر نيت، نياز جدى دارد. بارورى تلاشها و زحمتها و مشقتها، به انگيزهى عمل او وابسته مىنمايد. خلوص نيت او، مىتواند بذر پاك تلاش او را بارور كند و چونان شجرهى طيبهى الهى، باروبر دهد و در هرزمان و هرمنطقه، مبارك و نافع باشد.» (حوزه و روحانیت در آئینه رهنمودهای مقام معظم رهبری, ج. ۲, ص. ۲۰۷)
از دیدگاه رهبر معظم انقلاب، اخلاص کلید توفیقات الهی است. ایشان با اشاره به سیره امام خمینی (ره) میفرمایند: «رمز اساسى توفيق امام راحل (ره)، نه در هوشمندى و پشتكار و جديت و علم و آگاهى و امثال آن بود… آنچه او را ممتاز و متمايز ساخت، اين بود كه او اين اوصاف بلند را با اخلاص بىمانند همراه ساخت.» (حوزه و روحانیت در آئینه رهنمودهای مقام معظم رهبری, ج. ۲, ص. ۲۰۷)
این دیدگاه نشان میدهد که در منظومه فکری ایشان، اخلاص مقدم بر سایر فضایل و عامل تضریبکننده در اثربخشی آنهاست.
مقام معظم رهبری معتقدند که اخلاص، دامنه تأثیرگذاری انسان را گسترش میدهد. ایشان در تبیین این موضوع میفرمایند: «مبلّغ دين، با نيت خالص، شعاع كار خود را وسيع مىكند؛ براى آن، ابعاد غيرقابل پيشبينى مىآفريند و رهآوردى غيرمنتظره، براى تلاش خود ايجاد مىكند.» (حوزه و روحانیت در آئینه رهنمودهای مقام معظم رهبری, ج. ۲, ص. ۱۱۳)
از دیگر آثار اخلاص، جذب یاریهای غیبی و قوای مسخر الهی است. رهبر انقلاب در این باره میفرمایند: «با اخلاص در نيت، قواى مسخر ارادهى الهى، مركب تيزرو براى عمل مبلّغ مىشود؛ دايرهيى وسيع و گسترده براى آن ايجاد مىكند؛ دروازهى قلبها را مىگشايد و جانها را در برابر سخن، پيام و آرمان او، نرم و موم مىسازد.» (حوزه و روحانیت در آئینه رهنمودهای مقام معظم رهبری, ج. ۲, ص. ۱۱۳)
یکی از نکات جالب در بیانات ایشان، اشاره به پاداش فوری خداوند به اهل اخلاص است. ایشان با بیان خاطرهای از روزهای پس از رحلت امام خمینی (ره) میفرمایند: «از آن بالا، ناگهان ديدم كه در وسط اين بيابان، چيزى شبيه گنبد سربلند كرده و بنايى درست كردهاند و مردم، همينطور مثل مور و ملخ مىريزند. با ديدن اين منظره، واقعا منقلب شدم و گفتم: پروردگارا! به اين اخلاص، چه زود پاداش مىدهى. خدا اصلا نمىگذارد كه امروز، به فردا بيفتد.» (حوزه و روحانیت در آئینه رهنمودهای مقام معظم رهبری, ج. ۲, ص. ۱۱۳) فصل سوم: اخلاص در سیره امام خمینی (ره)
مقام معظم رهبری با نقل قول از امام خمینی (ره) میفرمایند: «بارها ايشان، چه قبل از پيروزى انقلاب و چه بعد از آن، اين مطلب را به زبانهاى مختلفى مىگفتند كه ما براى فتح و پيروزى كار نمىكنيم، ما براى تكليف كار مىكنيم.» (حوزه و روحانیت در آئینه رهنمودهای مقام معظم رهبری, ج. ۲, ص. ۲۰۷)
این دیدگاه نشان میدهد که در مکتب امام و رهبری، اخلاص به معنای انجام وظیفه بدون توجه به نتایج ظاهری است.
ایشان در تحلیل اثرگذاری امام خمینی (ره) میفرمایند: «شخص ايشان، با اخلاص خودش – كه مىخواست براى خدا كار كند، نه حتّى براى پيروزى – توانست دنيا را تكان بدهد…. اين، اثر اخلاص است.» (حوزه و روحانیت در آئینه رهنمودهای مقام معظم رهبری, ج. ۲, ص. ۲۰۷)
رهبر انقلاب درباره جاذبه معنوی امام میفرمایند: «آن بزرگوار، در پرتو نيت بىشايبه و اخلاص كم مانند، توانست چنان جاذبهيى در دلها بيافريند كه تاريخ كشور، همانندى براى آن نمىيابد.» (حوزه و روحانیت در آئینه رهنمودهای مقام معظم رهبری, ج. ۲, ص. ۱۱۳)
توجه به دنیا و مادیتها از موانع اخلاص است. ایشان با اشاره به سیره امام خمینی (ره) میفرمایند که ایشان در زمانی که کارهایشان نانی نداشت و توجهی جلب نمیشد، با اخلاص خود توانستند دنیا را تکان دهند. (حوزه و روحانیت در آئینه رهنمودهای مقام معظم رهبری, ج. ۲, ص. ۲۰۷)
مقام معظم رهبری با نقل قولی تأثیرگذار میفرمایند: «اگر ما به حيث عالم بودنمان، اخلاص و صفا داشته باشيم و براى خدا كار بكنيم، دنيا اصلاح خواهد شد. يك نفرمان، امام امت است كه شما نتيجهى اخلاص او را مىبينيد.» (حوزه و روحانیت در آئینه رهنمودهای مقام معظم رهبری, ج. ۲, ص. ۲۰۷)
در مباحث مربوط به اخلاق اجتماعی، ایشان بر این نکته تأکید دارند که اخلاص زمینهساز اعتماد عمومی و استحکام روابط اجتماعی است. گناه و توبه ( مجموعه اخلاق دانشجويی), ج. ۱, ص. ۶۷
رهبر انقلاب درباره نقش اخلاص در محیطهای دانشگاهی و علمی نیز تأکیدات ویژهای دارند و آن را عامل پیشرفت واقعی و کسب معنویت در این فضاها میدانند. گناه و توبه ( مجموعه اخلاق دانشجويی), ج. ۱, ص. ۱۰۴
مقام معظم رهبری بارها از امام خمینی (ره) به عنوان نمونه کامل اخلاص یاد کردهاند. ایشان میفرمایند: «آن روزى كه هنوز ملت، او را نمىشناختند، هركس كه با آن مرد از نزديك آشنا بود، مىدانست كه او براى خدا كار مىكند.» (حوزه و روحانیت در آئینه رهنمودهای مقام معظم رهبری, ج. ۲, ص. ۲۰۷)
در بیانات ایشان، انبیاء و اولیاء الهی به عنوان الگوهای اخلاص معرفی شدهاند که با ترک انانیت و خودبینی به درجات معنوی بالایی دست یافتند. (اخلاق علم آموزی درفضای دانشگاه, ج. ۱, ص. ۱۸)
مقام معظم رهبری درباره توبه میفرمایند که خداوند در قرآن فرموده: «به سوى خداوند بازگرديد و توبه خالص كنيد!» و این نشاندهنده اهمیت اخلاص در توبه است. گناه و توبه ( مجموعه اخلاق دانشجويی), ج. ۱, ص. ۸۷
ایشان با تأکید بر رحمت الهی میفرمایند که خداوند برای بندگان گنهکار خود در توبه را باز گذاشته است و حتی اگر کسی توبهاش را بشکند، باز هم میتواند بازگردد. گناه و توبه ( مجموعه اخلاق دانشجويی), ج. ۱, ص. ۸۷
از مجموع بیانات مقام معظم رهبری برمیآید که اخلاص کلید موفقیت در تمام عرصههای فردی و اجتماعی است. ایشان میفرمایند: «بدون اخلاص هم كه هيچ كار پا نمىگيرد.» (حوزه و روحانیت در آئینه رهنمودهای مقام معظم رهبری, ج. ۲, ص. ۱۱۳)
اخلاص عامل تمایز انسانهای بزرگ از دیگران است. همانگونه که امام خمینی (ره) با اخلاص بیمانند خود توانستند تحولی عظیم در تاریخ ایجاد کنند. (حوزه و روحانیت در آئینه رهنمودهای مقام معظم رهبری, ج. ۲, ص. ۲۰۷)
در نهایت، اخلاص راه رسیدن به خدا و کسب رضایت اوست. ایشان با اشاره به دعاها و مناجاتها میفرمایند که انسان با اخلاص میتواند به مقامات عالی معنوی دست یابد. منتخب ادعیه و زیارت مدینه و مکه در عمره مفرده, ج. ۱, ص.
Δ